Nie każdy jest objęty obowiązkowym ubezpieczeniem społecznym. Osoby niepracujące, opiekujące się rodziną czy przebywające za granicą często tracą ciągłość ubezpieczenia — a to odbija się na przyszłej emeryturze i prawie do świadczeń. ZUS daje możliwość dobrowolnego przystąpienia do systemu, ale zasady nie są oczywiste.
Kto może dobrowolnie ubezpieczyć się w ZUS?
Do dobrowolnego ubezpieczenia emerytalnego i rentowego może przystąpić każda osoba, która nie jest objęta obowiązkowymi ubezpieczeniami z innego tytułu. Dotyczy to osób bezrobotnych niezarejestrowanych w urzędzie pracy, osób opiekujących się dziećmi bez prawa do zasiłku, Polaków mieszkających za granicą, a także osób żyjących z oszczędności czy majątku.
Natomiast dobrowolne ubezpieczenie chorobowe jest dostępne tylko dla osób objętych obowiązkowymi ubezpieczeniami emerytalnym i rentowym — najczęściej korzystają z niego przedsiębiorcy i osoby na umowie zlecenia. Nie można ubezpieczyć się chorobowo "od zera" — trzeba mieć tytuł do ubezpieczeń społecznych.
Jak zgłosić się do dobrowolnego ubezpieczenia?
Zgłoszenie odbywa się na formularzu ZUS ZUA (ubezpieczenia społeczne i zdrowotne) lub ZUS ZZA (samo zdrowotne). Formularz składa się w oddziale ZUS lub elektronicznie przez portal eZUS. Objęcie ubezpieczeniem następuje od dnia wskazanego we wniosku, ale nie wcześniej niż od dnia złożenia formularza. Wyjątek — ubezpieczenie chorobowe, które obejmuje od dnia wskazanego we wniosku, pod warunkiem że zgłoszenie wpłynie w ciągu 7 dni.
Warto pamiętać, że dobrowolne ubezpieczenie ustaje z mocy prawa, jeśli nie opłacisz składki w terminie. Nie dostajesz dodatkowych wezwań — po prostu wypadasz z systemu i musisz zgłaszać się ponownie. To najczęstsza pułapka dla osób ubezpieczających się dobrowolnie.
Ile kosztuje dobrowolne ubezpieczenie?
Podstawę wymiaru składek na dobrowolne ubezpieczenie emerytalne i rentowe deklarujesz sam — ale nie może być niższa niż minimalne wynagrodzenie (w 2026 roku: 4 666 zł). Od tej kwoty obliczasz składki według standardowych stawek: emerytalna 19,52%, rentowa 8%, chorobowa 2,45%.
Przy minimalnej podstawie daje to ok. 1 400 zł miesięcznie w samych składkach społecznych. Do tego dochodzi składka zdrowotna — minimum ok. 420 zł. Łącznie miesięczny koszt dobrowolnego pełnego ubezpieczenia to ok. 1 820 zł. Niemało — ale dla osób z przerwą w zatrudnieniu to jedyny sposób na budowanie kapitału emerytalnego i zachowanie prawa do zasiłku chorobowego.
Dobrowolne ubezpieczenie a prawo do emerytury
Okresy dobrowolnego ubezpieczenia emerytalnego liczą się do stażu emerytalnego jako okresy składkowe. Dla kobiet potrzebne jest 20 lat okresów składkowych i nieskładkowych, dla mężczyzn — 25 lat. Każdy miesiąc opłaconego dobrowolnego ubezpieczenia buduje Twoje konto emerytalne w ZUS — wpłacone składki są waloryzowane i zwiększają przyszłe świadczenie.
Osoby, które mają przerwy w karierze zawodowej — np. z powodu opieki nad rodzicą, wyjazdu za granicę czy świadomej przerwy — mogą dzięki dobrowolnemu ubezpieczeniu uniknąć "dziury" w stażu.
Dobrowolne ubezpieczenie chorobowe — dla kogo?
Ta opcja dotyczy przede wszystkim przedsiębiorców i zleceniobiorców. Pracownik etatowy jest objęty ubezpieczeniem chorobowym obowiązkowo. Przedsiębiorca — musi sam zgłosić się do dobrowolnego chorobowego na formularzu ZUS ZUA z kodem tytułu ubezpieczenia 05 10.
Po opłaceniu składek przez 90 dni (okres wyczekiwania) przedsiębiorca nabywa prawo do zasiłku chorobowego. Zasiłek wynosi 80% podstawy wymiaru (100% w przypadku pobytu w szpitalu od 15. dnia). Maksymalny okres zasiłkowy to 182 dni (270 dni przy gruźlicy).
Spóźnienie z opłatą składki chorobowej choćby o jeden dzień powoduje utratę ubezpieczenia — i okres wyczekiwania zaczyna się od nowa. To najczęstszy problem przedsiębiorców korzystających z tego ubezpieczenia. KIS (Krajowa Informacja Skarbowa) nie zajmuje się składkami ZUS, ale oddział ZUS udzieli informacji telefonicznie pod numerem 22 560 16 00.
Czy warto się dobrowolnie ubezpieczać?
To zależy od sytuacji. Jeśli masz przerwę w pracy i stać Cię na ok. 1 800 zł miesięcznie — dobrowolne ubezpieczenie chroni Twój staż emerytalny i daje prawo do świadczeń zdrowotnych. Jeśli kwota jest za wysoka, rozważ sam KRUS (dla osób prowadzących gospodarstwo) lub ubezpieczenie zdrowotne przez urząd pracy (rejestracja jako bezrobotny daje ubezpieczenie zdrowotne za darmo).
Decyzja powinna uwzględniać indywidualną sytuację finansową, plany zawodowe i długość przerwy w zatrudnieniu.